Yeni dini hareketler, XX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren görünürlük kazanan ve geleneksel dinlerden inanç, örgütlenme ve ibadet biçimleri bakımından bazı farklılıklar gösteren akımlardır. Bu hareketlerin 'yeni' olarak nitelendirilmesi, tamamen farklı söylem üretmelerinden ziyade içinden çıktıkları dinî geleneklerin kavram ve söylemlerini, 'farklı ve görece yeni' bir bağlamda yorumlamalarından kaynaklanır. Nitekim Tanrı, vahiy, öte dünya ve kurtuluş gibi inançlar bakımından genel olarak ortak bir zemine sahip olmakla birlikte bunların yorumlanış biçimlerinde geleneksel dinlerden farklılaşırlar.
Bununla birlikte yeni dini hareketlerde genellikle i) karizmatik bir lidere mutlak itaat, ii) mevcut toplumsal yapının yozlaştığına ve/ya sona ermek üzere olduğuna ilişkin inanç, iii) yakın zamanda bir kurtuluşun gerçekleşeceği beklentisi ve iv) kendi dışındaki dini geleneklerle çatışma içinde olup taraftarlarını toplumdan izole etme eğilimi gibi ortak özellikler görülür. Bu yazı çerçevesinde People's Temple ve Heaven's Gate hareketleri ile bunların yarattıkları hayal kırıklıkları ele alınmaya çalışılacaktır.
Apostolik sosyalizm iddialı tarikat
People's Temple (Halkın Mabedi) 1950'lerde ABD'nin İndiana eyaletinde James Warren Jones (1978) öncülüğünde ortaya çıkan ve ırksal ayrımcılık (özellikle siyah-beyaz eşitsizliği), ekonomik eşitsizlik ve toplumsal adaletsizliklere karşı eşitlikçi bir toplum anlayışı öne süren bir hareketti. Soğuk Savaş döneminin nükleer savaş ve toplumsal yıkım endişeleri de Jones'ın söylemlerinde ciddi biçimde karşılık buldu. Zira Jones, özellikle yoksul kesimlere ücretsiz yemek, sağlık ve barınma imkânları sağlayarak toplumsal eşitliği savundu, vaazlarında ise Kutsal Kitap'ın apokaliptik (dünyanın sonunun çok yakın olduğu) anlatılarına yer vererek bahsi geçen sonun çok yaklaştığını dile getirdi.
Jones kendi toplumsal düzen anlayışını, ilk Hıristiyanların ortaklaşa yaşam biçimiyle eşleştirip buna 'apostolik sosyalizm' yani havarisel sosyalizm ismini verdi. Bu anlayışta özel mülkiyet ve bireysel çıkarlar yerine topluluğun her bağlamda eşit ve ortaklaşa yaşam sürmesi, sahip olunan kaynakların eşit paylaşılması ve ihtiyaç sahiplerinin desteklenmesi esas alındı. Bu söylemler, hareketin özellikle Afro-Amerikalılar başta olmak üzere yoksul ve ihtiyaç sahibi kişiler arasında yayılmasını sağladı.
Ancak hareketin büyümesiyle birlikte paradoksal bir dönüşüm yaşandı: Başlangıçta toplumsal eşitlik ve dayanışma etrafında şekillenen söylem, zamanla Jones'in kendisini yalnızca cemaatin lideri olarak değil aynı zamanda ilahî hakikatin taşıyıcısı ve insanları yaklaşan felaketten kurtaracak kişi olarak sunmasına evrildi. Böylece Jones, giderek daha otoriter bir kişilik haline geldi.
Kurtarıcı beklentisinin çöküşü
Jones ve cemaatinin Amerikan toplumundan giderek uzaklaşması, People's Temple hareketi ile dış dünya arasındaki gerilimi artırdı. Hareketten ayrılan üyelerin harekete dair verdikleri bilgiler ve bunun sonucunda açılan soruşturmalar, Jones tarafından cemaatin sistematik biçimde baskı gördüğünün kanıtı olarak sunuldu ve ABD'den ayrılarak Guyana'ya taşınmanın gerekçelerinden biri haline getirildi.
Jonestown olarak adlandırılan Guyana'daki bu yerleşim yerinde Jones'in otoritesi daha güçlendi, takipçileri üzerinde sıkı denetim kuruldu ve toplu intihar senaryolarının prova edildiği 'White Nights' (Beyaz Geceler) toplantıları gerçekleştirildi. Bu gecelerde cemaat üyeleri gece yarısı uyandırılarak yaklaşan apokaliptik son ve dış tehditler konusunda uyarıldı, bazı toplantılarda zehirli olduğu söylenilen içecekler verilerek üyelerin Jones'a bağlılıkları sınandı.
Bu süreçte Kaliforniya Kongre Üyesi Leo Ryan, Kasım 1978'de Jonestown'ı ziyaret etti, bu ziyarette bazı üyeler buradan ayrılmak istediklerini bildirdi ve bunlar rapor edildi. Ryan ve beraberindeki dört kişilik heyet buradan ayrılırken havalimanında Jones'a bağlı kişiler tarafından öldürüldü. Ryan'ın öldürülmesi, Jones tarafından cemaatin dış dünyayla çatışmasının artık geri dönülemez aşamaya gelindiğinin ve Jonestown'ın kaçınılmaz bir saldırı ile karşı karşıya olduğunun kanıtı olarak sunuldu.
Böylece daha önce 'White Nights' toplantılarında sadakatleri denenen ve toplu intihar tatbikatları ile hazırlanan 'devrimci intihar' söylemi, mevcut koşullarda cemaat için tek çıkış yolu olarak sunuldu. 18 Kasım 1978'de cemaat son kez toplandı ve kendilerine verilen siyanürlü suyu içmeleri telkin edildi. Sonuçta 900'den fazla kişinin yaşamını yitirmesiyle, başlangıçta eşitlikçi ve havarisel bir topluluk kurma iddiasıyla ortaya çıkan hareket, apokaliptik kurtuluş beklentisinin toplu ölümle sonuçlandığı büyük bir hayal kırıklığına dönüştü.
Kurtuluş vaatçilerinin peşinde
Heaven's Gate 1972'de Marshall Herff Applewhite (ö. 1997) ile Bonnie Lu Nettles'ın (ö. 1985) kurduğu Heaven's Gate (Cennetin Kapısı), hayal kırıklığına neden olan bir diğer yeni dini hareketlerdendir. İlahiyat eğitimi almış ve eski bir Presbiteryen papazı olan Applewhite ile ezoterik ve okült öğretilere ilgi duyan hemşire Nettles'ın hayatları kesiştikten kısa bir süre sonra Heaven's Gate hareketi kuruldu. Bu ikili, öğretilerini Hıristiyan apokaliptisizmi (dünyanın sonunun yakınlığına dair inançlar), ezoterizm ve dünya dışı varlıklar düşüncesiyle birleştirerek bir inanç sistemi oluşturdular.
Bu dönem Amerika Birleşik Devletleri'nde Hıristiyanlığın ciddi eleştirilere tabi tutulduğu, toplumsal otoritelerin sorgulandığı, bireyselciliğin daha fazla ön plana çıktığı, Vietnam Savaşı nedeniyle toplumsal ve siyasal gerilimin arttığı, genç kuşak arasında alternatif maneviyat hareketlerine yönelik eğilimin hız kazandığı, Doğu dinleri, astroloji, teozofi, astronomi, meditasyon, uzay araştırmaları, UFO kültürü gibi hususların popüler olduğu bir zaman dilimi olarak karşımıza çıkar.
Bu bağlamda Applewhite ve Nettles'ın geliştirdiği inanç sisteminde, Hıristiyan eskatolojisinin (dünyanın sonuyla ilgili inançlar), ezoterik öğretiler ve dünya dışı varlık düşüncesiyle birleştirildiği görülür. 1973'ten itibaren ikili, insanın mevcut varoluş biçimini aşarak daha yüksek bir varoluş düzeyine (diğer adıyla Next Level: Sonraki Seviye) ulaşabileceği düşüncesini yaymaya başladı ve kendilerini Vahiy kitabı 11:3'te Tanrı tarafından görevlendirilen 'iki tanık' ile özdeşleştirerek özel bir ilahî misyona sahip olduklarını ileri sürdüler.
Vahiy kitabı 11:11-12'de 'iki tanığın' yeniden dirilmesi ve ardından 'bir bulut içinde göğe yükselmesi' şeklinde aktarılan kehanet, Applewhite ve Nettles'ın insanın daha yüksek bir varoluş düzeyine geçebileceğine ilişkin öğretilerinin teolojik zeminini oluşturdu. Farklı yer ve zamanlardaki toplantılar aracılığıyla birçok kişi işini, ailesini ve dünyevi bağlarını kopararak harekete katılmaya başladı.
İllüzyonun vahim sonucu
İlk dönemde 'Next Level' yani Sonraki Seviye'ye geçişin bedenle birlikte gerçekleşeceği ifade edilirken 1985'te Nettles'ın kanser nedeniyle ölümü bu anlayışta değişimi gerekli kıldı. Böylece artık bedensel taşınmanın zorunlu olmadığı, insanın mevcut bedenini terk ederek de 'Sonraki Seviye'ye ulaşabileceği belirtilerek kişinin ölümü de kurtuluş düşüncesinin içine dâhil edildi. Bu dönüşümün ardından bedeninin geçici bir 'araç' olduğu, gerçek kimliğin veya varoluşun ise bu bedenden bağımsız bulunduğu düşüncesi belirginleşti. Cinsellik, aile bağları, mülkiyet ve bireysel kimlik gibi unsurlar, Sonraki Seviye'ye yönelik varoluşun gerçekleşmesi için aşılması gereken hususlar olarak görüldü. Hareket kendi topluluğunu bir 'sınıf', Applewhite'ı ise 'öğretmen' olarak kabul etti ve Sonraki Seviye'ye layık olabilmek adına her dakikası planlanmış bir kurumsal formata büründü.
1995'e gelindiğinde Hale-Bopp kuyruklu yıldızı yakınında 'gizemli bir nesnenin' tespit edildiği öne sürüldü ve bu iddia, hareket tarafından uzun süredir beklenilen 'taşıyıcı aracın' ortaya çıkışı olarak yorumlandı. Böylece daha önce belirsiz olan kurtuluş beklentisi, belirli bir kozmik olayla ilişkilendirildi. 26 Mart 1997'de Kaliforniya'daki Rancho Santa Fe'de kiralık bir evde 39 üyenin ölü bedenleri bulundu. Ölmeden önce çektikleri video kayıtlarında bunun bir 'mezuniyet' ve uzun zamandır beklenen 'Sonraki Seviye'ye taşınma' olduğunu dile getirdiler. Ancak beklenen kozmik taşınmanın gerçekleşmemesi ve hareketin ilk dönemlerde vaat ettiği bedensel kurtuluş ile yaşanılan trajik son arasında ciddi bir çelişkinin bulunduğu görülmektedir.
Başlangıçta toplumsal eşitlik, kurtuluş ve daha iyi bir varoluş umudu sunan Jonestown ve Heaven's Gate gibi yeni dini hareketlerin, vaat edilen sonuç ile yaşanan gerçeklik arasındaki kopuş nedeniyle derin bir hayal kırıklığı yarattıkları ve çok sayıda insanın ölümüne yol açtıkları görülüyor. Jonestown'da toplumsal kurtuluş ve eşitlik; Heaven's Gate'de ise kozmik kurtuluş beklentisi sonuçta hareketlerin kendi söylemleriyle çelişen trajik sonuçlara neden oldu.
