Sonda söylenecek olanı başta söyleyelim: Latin Amerika'da "Mehdi" kelimesi yok! Ancak, mehdiden kasıt ahir zamanda gelecek bir kurtarıcı ise; hah, işte o zaman şunu rahatlıkla söyleyebiliriz: Latin Amerika tarihi bir "mehdiler tarihi"dir. Çünkü Latin Amerika tarihinde Mehdi'nin yerine konulabilecek "Mesihvari kurtarıcı", "geri dönecek halk önderi", "adaleti getirecek lider", "acı çeken ama dirilen halk kahramanı", "seçilmiş devrimci" gibi çok güçlü karşılıklar vardır. Başka bir deyişle; Latin Amerika mesiyanik kurtarıcı bekleyişinin çok güçlü olduğu, hem yerli mitolojilerin, hem devrimci siyasetin, hem halk dindarlığının bu anlayışı beslediği bir coğrafyadır.
Bu kıtada her zaman beklenen biri var. Çünkü Latin Amerika, düzenin kurulduğu değil; düzenin sürekli yarım kaldığı bir coğrafya. Burada tarih, el değiştiren bir tahakküm hikâyesi gibi yaşanmıştır hep. Sömürgecilik geldiğinde; altın gitmiş, gümüş gitmiş, toprak gitmiş, emek gitmiştir. Cumhuriyetler kurulduğunda ise bayrak değişmiştir belki ama mülkiyet değişmemiştir. İmparatorluk çekildiğinde yerel elitler kalmıştır. Darbeler gelmiş, borç rejimleri gelmiş, şirketler gelmiş, dış müdahaleler gelmiş, kayıplar gelmiş, işkenceler gelmiş, yoksulluk kalıcılaşmıştır.
Böyle bir acılar coğrafyasında halk dayanma gücü ister, isyan ister ve hatta direniş ister. Ve bu direnişe bir önder, bir yüz, bir ses, bir isim ister. Kendi korkusunu kendi adına haykıracak, kendi aşağılanmasını kendi adına tersine çevirecek, zafer olmasa da zafer umudunu, zafer ihtimalini düşündürtecek birini ister. Latin Amerika'nın "seçilmişleri" böyle bir iklimde doğar. Onlar gökten inmezler; aşağıdan gelirler. Maden ocağından, dağ köyünden, ormanların içinden, gecekondu mahallesinden, kilise avlusundan, öğrenci barikatından, köy meclisinden, stadyum tribününden, televizyon ekranından.
Bu insanlar neye isyan ediyor?
Latin Amerika'daki büyük isyanlar yalnızca yoksulluğa karşı değildir. Aynı zamanda aşağılanmaya karşıdır; çünkü Latin Amerika esas olarak yoksul değildir; yoksul bırakılmıştır, aşağılanmıştır. O yüzden Latin Amerika'daki isyan ateşini çoğu zaman zaman şu anlayış körükler: Biz yoksul değiliz; yoksul bırakılmış bir halkız.
Buradaki öfke, sadece açlığa değil; çalınmış ihtimallere yönelir. Sadece parasızlığa değil; insan yerine konulmama haline yönelir. Sadece bugüne değil; kuşaklar boyunca devredilen aşağılanmaya yönelir. Bu yüzden Latin Amerika'da kutsallık bazen mabette değil; barikatta, duvar yazısında, cenazede, bir annenin elindeki fotoğrafta, bir halk şarkısında, bir stadyum uğultusunda dolaşır. Bu kıtanın seçilmiş figürleri, önce halkı kurtardıkları için değil; önce halkın yarasına ad koydukları için seçilmiş görünürler.
Bolívar'dan önce gelen çığlık: Túpac Amaru
"Latin Amerika'nın mehdileri" çoğu zaman tek bir kişiye değil, bir düzene karşı savaşır. Karşılarında bazen İspanyol sömürge yönetimi vardır. Bazen yerel oligarşiler. Bazen toprak ağaları. Bazen darbeler düzeni. Bazen çokuluslu şirketler. Bazen maden tekelleri, muz şirketleri, petrol imparatorlukları, borç mekanizmaları ve dış istihbarat gölgeleri. Bazen de devrimi tişörte basıp satan piyasanın ta kendisi.
"Latin Amerika'nın mehdileri" öyle çok uzun ömürlü de değillerdir. Ya kurşunlanırlar, ya itibarsızlaştırılırlar, ya satın alınırlar, ya da reklama dönüştürülürler. Ama mutlaka geri gelirler. Aynı bedenle değil belki; aynı öfkeyle, aynı adla, aynı yarayla.
"Latin Amerika'nın mehdileri" derken akla ilk gelen isim hiç şüphesiz Simón Bolívar'dır. Fakat Simón Bolívar sahneye çıkmadan önce, And Dağları'nda bir başka isim yankılanıyordu: Túpac Amaru… İnka medeniyetinin kralı… Özellikle Túpac Amaru II, 1780'de İspanyol sömürge düzenine karşı ayağa kalktığında, aslında yalnızca bir yönetimi değil; bir aşağılanma rejimini hedef alıyordu. Zorunlu emek, ağır vergiler, yerli halkın sistematik ezilişi, sömürge idaresinin kast mantığı… Onun kavgası, yalnızca siyasal değildi; varoluşsaldı.
Túpac Amaru'nun isyanı sadece İspanyollara karşı değildi; kendi toprağında yabancılaştırılan, kendi ülkesinde alt sınıfa dönüştürülen, kendi dilinde susturulan bütün halkların isyanıydı. Túpac Amaru idam edildi. Bastırıldı. Susturulmak istendi. Ama Latin Amerika'da bazı isyan bir beden değildir, bir ruhtur ve zamanlar arasında yolculuk yaparlar. Túpac Amaru da öyleydi; önce Andlar'da bir yerli isyanının adı olur. Sonra devrimci hafızanın içine sızar. Sonra başka coğrafyalara geçer. Sonra bambaşka bir çağda, bambaşka bir bedenle yeniden yankılanır. Yüzyıllar sonra, bu kez Amerika Birleşik Devletleri'nde, siyah radikal hareketlerin içinden çıkan bir anne, oğluna bile isteye bu adı verir: Tupac Amaru Shakur.
Bolívar: İlk büyük vaad
Túpac Amaru'nun Peru'da, İnka medeniyetinin son yıllarında susturulan çığlığı başka başka bedenlerde, örneğin; ondan sonraki bir yüzyılda dünyaya gelen Simón Bolívar'ın bedeninde yeniden vücut bulmuştur.
Simón Bolívar, Latin Amerika'nın ilk büyük siyasal duasıdır. O, yalnızca bir komutan değil; kıtanın kendi kendine söylediği ilk büyük cümledir: Biz başkalarının tarihi olmak zorunda değiliz.
Ama Latin Amerika'nın trajedisi tam burada başlar. Bağımsızlık gelir; adalet gelmez. Bayrak değişir; mülkiyet değişmez. Sömürge yönetimi çekilir; yerel elitler kalır. Bu yüzden Bolívar, yalnızca bir zafer figürü değil; aynı zamanda eksik kalmış bir vaadin de sembolüdür.
Toprağın İsyanı: Emiliano Zapata ve Subcomandante Marcos
Emiliano Zapata'nın büyüklüğü, devleti ele geçirmesinden değil; toprağın kime ait olması gerektiğini çıplak bir dille sormasından gelir. Onun kavgası ideolojik süslerle değil, doğrudan hayatla ilgilidir: Toprak kimindir? Emeğin hakkı kimindir? Köylü neden kendi toprağında maraba gibi yaşar? Bu yüzden Zapata, Latin Amerika'da en saf öfkelerinden biridir. O, toprak olmadan özgürlük olmaz diyen bir mehdi, bir kurtarıcıdır.
Onun "Tierra y Libertad" çağrısı, yalnızca Meksika Devrimi'nin bir sloganı değil; Latin Amerika'nın bütün köylü coğrafyalarında yankılanan tarihsel bir sitemdir. Bu yüzden Zapata, yalnızca Meksika'nın değil, kıtanın ortak hafızasında yaşayan bir hayalettir. Öldürülmüştür; ama tıpkı Túpac Amaru gibi, onun toprağı düşen bedeni de toprağın içinde filizlenmeye, toprağın içinden konuşmaya devam etmiştir.
Onun modern çağdaki geri dönüşü Subcomandante Marcos ile mümkün olmuştur. İlhamını Emiliano Zapata'dan alan Zapatista hareketinin lideri olarak. Subcomandante Marcos'tur modern çağın en ilginç azizlerinden biridir. Subcomandante anlamlı bir sıfattır; tabiri caiz ise ikinci komutan demektir. Çünkü ona göre Zapatista hareketinin asıl komutanı halkın bizzat kendisidir. Ve o hiçbir zaman kendi yüzünü göstermemiştir. Yüzünde hep bir kar maskesi vardır; onu güçlü kılan şey de işte tam da budur; yüzünü gizlemesidir.
Aslında buna tam olarak gizleme ya da gözlenme demek de mümkün değildir; çünkü yüzünü kar maskesiyle kapatmak, esas itibariyle, daha görünür olmanın bir başka yoludur; çünkü, Meksikalı köylülerini görmezden gelen iktidar, ardındaki yüzü görebilmek için maskeli yüze dikkat kesilmiştir. Kendisi de böyle der zaten: Biz, maskelerimizi görünmek için taktık.
Allende: Sandıkla gelen, tankla ezilen umut
Latin Amerika'da mehdisi her zaman dağdan gelmez; o mehdi bir kez de sandıktan çıkmıştır. O isim Salvador Allende'dir. Allende, bu kıtanın en hüzünlü figürlerinden biridir. Çünkü o, halkın kurtuluşu için silah değil; demokratik meşruiyet, kamusal irade ve siyasal dönüşüm yolunu denemiştir. Latin Amerika'da bu çok önemlidir. Çünkü kıta, yalnızca devrimlerin değil; reform ihtimallerinin de boğulduğu bir coğrafyadır.
Allende'nin kavgası yalnızca bir hükümet kurmak değildi. Şili'de oligarşik düzeni, sınıfsal ayrıcalıkları, dış bağımlılığı ve ülkenin kaderini belirleyen ekonomik tahakkümü kırmak istiyordu. Halkın oyuyla gelen bir sosyal adalet ihtimalini temsil ediyordu. Ve tam da bu yüzden ezildi. Latin Amerika'nın en acı derslerinden biri belki budur…
Che Guevara: Kurşuna dizilen beklenti
Latin Amerika'nın mehdilerinden bahsederken, Che Guevara'yı es geçmek olmaz. Che, Latin Amerika'nın modern çağdaki en güçlü figürlerinden biridir. Ama onu yalnızca romantik bir devrimci gibi okumak, onu küçültür.
Che'yi doğuran şey estetik değil, eşitsizlikti. Topraksız köylüler, aç çocuklar, satın alınmış devletler, dış vesayet, sınıfsal aşağılanma… Che'nin asıl öfkesi, bir kıtanın kendi toprağında kiracıya çevrilmesine karşı duyulan ahlaki öfkeydi. Che, Latin Amerika'nın o çok tanıdık duygusunu taşıyordu: Dünya yanlış kurulmuş.
Bolivya'da kurşuna dizildiğinde biyografisi bitti; mitolojisi başladı. Ama sonra modern dünya onu poster yaptı, tişörte bastı, kupaya çevirdi, duvar süsü yaptı. Latin Amerika'nın büyük ironilerinden biri budur: Bu kıta kahramanlarını doğurur; piyasa onları ambalajlar. Sisteme karşı olanı bile sistemin vitrinine koymak, modern düzenin en sinsice zaferlerinden biridir. Fakat dediğim gibi, Latin Amerika'nın azizleri çoktur; hatta azizesi bile vardır: Eva Perón.
Evita: Balkonun azizesi
Eğer Túpac Amaru toprağın öfkesi, Zapata köylü adaletinin sesi, Che barikatın aziziyse; Eva Perón da balkonun azizesidir. Evita'nın gücü, Latin Amerika'daki başka bir ihtiyacı gösterir: Halk her zaman silahlı bir kurtarıcı beklemez. Bazen kendisini ilk kez görünür kılan bir yüz bekler.
Evita, Arjantin yoksullarının, işçilerinin, kadınlarının, dışlanmışlarının gözünde salt bir first lady olarak değil; devletin içine sızmış bir halk vicdanı olarak görülmüştür. Arjantinliler onun için "bizden biri" demiştir ve ona bu adı vermişlerdir: "Azize".
Chávez: Bolívar'ın Televizyon Ekranındaki Geri Dönüşü
Eğer Bolívar kıtanın ilk büyük vaadiyse, Hugo Chávez o vaadin modern çağda geri çağrılmış halidir. Chávez yalnızca bir devlet başkanı değil. O, Latin Amerika'da televizyon çağının, mikrofon çağının, meydan ile ekranı aynı anda kullanan mesiyanik halk lideri. Bir bakıma Chávez, Bolívar'ın televizyon ekranındaki torunudur. Ve Latin Amerika'da bazı liderler ölünce gitmez; slogan, portre, ses ve gölge olarak dolaşmaya devam eder.
Maradona: Seküler Bir Aziz, Yaralı Bir Kahraman
Latin Amerika sokaklarında dolaşırken, bir duvarda şu yazıyı görmüştüm: Savaş 1492'de başladı. O tarihten bu yana birçok aziz, birçok kurtarıcı (Salvador), birçok "mehdi" gelip geçti… Bu isimler en güneyden, bir iddiaya göre "dünyanın bittiği yer" "uç ili" anlamına gelen Şili'den Meksika'nın çöllerine kadar kıtanın dört bir yanında, her bir karışında kavganın meşalesini yeniden ve yeniden tutuşturdular. Bazen bir Amazon ormanlarında, bazen And dağlarının zirvelerinde, bazen şehrin meydanlarında… Ve bazen de futbol sahalarında…
Latin Amerika'nın mehdileri her zaman eli silahlı adamlar olarak ortaya çıkmaz; hatta onları her zaman dağlarda, ormanlarda bulamazsınız, o mehdi bazen bir futbol sahasında kendi gösterir: Diego Armando Maradona adıyla…
Her ne kadar eli silahlı olmasa da; ilginç bir şekilde "Armando" ismi Türkçeye "asker", "orduya ait" veya "silahlı adam" olarak çevrilebilir. Maradona, Latin Amerika'nın futbol sahalarında Batının sömürgeciliğine karşı başlattığı savaşın adıdır aynı zamanda. Bir zamanlar Latin Amerika'nın özgün müzik gruplarından biri olan Calle 13 (13. Cadde), "Latinoamerica" adlı bir şarkısında Latin Amerika'yı tanımlarken şöyle der: Soy Maradona contra Inglaterra anotándote dos goles (Ben İngiltere'ye karşı iki gol atan Maradona'yım). Evet, Maradona, tek başına Latin Amerika'yı temsil eden bir mehdidir. Arjantin'in 1986 Dünya Kupası'nda İngiltere'yi saf dışı bıraktığı maç, bir bakıma 1982'deki Falkland Savaşı'nın intikamıdır. Arjantinlilere göre İngilizler, Falkland Adalarını Arjantin'in elinden çalmışlardır. Maradona da maçı İngilizlerin elinden çalmıştır. Golden sonra arkadaşlarına şöyle dediğini aktarır: "Mahçup görünüyorlardı, beni kucaklamaya geldiler ama sanki 'golü onlardan çaldık' der gibi bakıyorlardı. Ama ben de onlara, 'Bir hırsızı soyanın günahları 100 yıl affolur' dedim." Maradona'nın "Tanrı'nın eli" dediği şey bir bakıma "ilahi adalet"tir!
Latin Amerika'da futbol yalnızca futbol değildir. Sınıf atlamanın masalıdır. Ulusal onurun son sığınağıdır. Yoksul mahallenin dünyaya attığı tokattır. Maradona'yı sadece büyük bir futbolcu diye okumak yetmez. O, özellikle Arjantin için, yoksul mahallelerden çıkıp dünyanın merkezine kafa tutan bedenin adıdır. İngiltere'ye atılan o meşhur gol, yalnızca spor tarihinin tartışmalı bir anı değil; tarihsel aşağılanmaya karşı sembolik bir rövanştır.
Maradona'nın kusurlu, taşkın, çelişkili hali onu küçültmez; tersine halkın gözünde yaklaştırır. Latin Amerika steril kahramanları değil; yaralı kahramanları sever. Bu yüzden Maradona, kıtanın seküler azizlerinden biridir.
Kusurlu azizler, yaralı yüzler!
Latin Amerika'nın mehdilerini tek tek sıralamak bu yazının altından kalkabileceği bir iş değil. Çünkü bu coğrafya, her dönemde kendi seküler azizlerini, kendi halk mesihlerini, kendi yaralı kahramanlarını üretir. José Martí'den Fidel Castro'ya, Sandino'dan Camilo Torres'e, Frida Kahlo'dan Berta Cáceres'e kadar uzanan daha büyük bir hafıza koridoru kurulabilir. Hatta yalnızca liderler değil; şairler, rahipler, anneler, futbolcular, kayıplarını arayan kadınlar, kurşunlanmış öğrenciler ve adı tarihe geçmemiş direnişçilerle çok daha uzun bir liste yapılabilir.
Latin Amerika, klasik anlamda bir "mehdi" coğrafyası değil. Ama kesinlikle bir mesiyanik beklenti coğrafyası. Burada halk, gökten inecek kusursuz bir kurtarıcı beklemez. Latin Amerika halkı çoğu zaman kendi yarasına benzeyen bir yüz arar. Bu yüzden kıtanın azizleri kusurludur, öfkelidir, bazen günahkârdır, bazen başarısızdır, bazen çelişkilidir. Ama tam da bu yüzden gerçektirler.
