"Yemek yemek üstüne ne düşünürsünüz bilmem, ama kahvaltının mutlulukla bir ilgisi olmalı." diyor şiirinde Cemal Süreya. Elbette şiiri tahrif etmek istemem, fakat mutluluğa atfedilen modern anlamı bir kenara koyamayan zihnim, kelimeyi "keyif"le değiştiriyor ve şöyle devam ettiriyor şiiri: "Çekirdek çitlemenin de." Kimileri için çekirdek çitlemek, huzursuzken zihnini meşgul edecek bir eylem olabilir. Fakat tıpkı şair gibi benim de tecrübem sabit: Başlanınca bırakılamayan bu kuruyemiş, daima keyifli anlara eşlik eder.
Tam da böyle bir akşamdı. Yemek sonrası ailecek çay içiyor, bu tuzlu meretin bizi nasıl tatlandırdığını konuşuyorduk ki, kızım sordu: "Anne, çekirdek nasıl çitlenir?" Önce "Ben nasıl çekirdek yiyorum?" diye düşündüm; fakat refleksleşmiş bu hareketi hatırlamanın tek yolu, birini ağır çekim yemekti. Öyle yaptım ve tarife başladım: "Önce geniş kısmından dik tutacaksın, sonra sivri ucunu ön dişlerinin arasına alacaksın. Ucundan bir kez ısıracak, sonra çekirdeği biraz daha içeri iteceksin. Fakat ikinci ısırmadan sonra çekirdeği çevireceksin. Böylece kabuğu açılacak ve çekirdeği dilinle kolaylıkla alabileceksin." Dakikada kaç tane yediğimi hesaplayamayacak kadar hızlı çekirdek yiyordum aslında. Fakat kızım sayesinde çitleme eylemini yeniden düşününce fark ettim: Meğer çekirdek yemek, ilk kez deneyecek bir çocuk için ne kadar da dikkat isteyen ne kadar da uzun yönergeli bir işmiş.
Dünyaya bir çocuğun acemi gözüyle bakmayı hatırlatan bu küçük tecrübe, zihnimde çok keyifli bir iz bıraktı. Zira bir çocukla ilişki kurmak, kimi zaman "Ben neyi, nasıl yapıyorum?" diye sormayı gerektirir. Böylece defolar, örüntüler, ezberler berraklaşır. Bir varlığın amacı ve işlevini teyit etme, hikmetini kavrama imkânı doğuran çocuk, tüm olgu ve fiilleri yeniden düşündürür. Peki, bir çocuk nasıl beslenir? Soruyu şöyle sormak da mümkün: Hayatımızın bu iptidai eylemini bir çocuğun aynasından izlemek, bizatihi yeme eyleminin kendisi hakkında kafa yormak değil midir? O halde şiirin ilk dizesine dönelim ve "yemek yemek üstüne" düşünelim. Fakat bunun için çok önceye, dünyaya geldiğimiz ilk ana gitmemiz gerekecek. Zira doğmamız ile beslenmemiz arasındaki süre çok az.
İyi annelik ve bebeğin kiloları
Ciğerine dolan ilk nefesi verdiği an annenin göğsüne bırakılır bebek. Zorlu bir bekleyişin ardından gelen bu kavuşmada, bebeğin dudakları içgüdüsel bir arayışla sayesinde yaşama tutunacağı kaynağa dokunur. Biraz acemice kavrasa da artık emmeyi keşfetmiştir ve bu sayede annesinden ihtiyaç duyduğu sevgi ve güveni de alır. Öyle ki bu eylem, ileride bağlanma kuramlarıyla açıklanacak bir aidiyetin mayası olur. Zira yaşadıkça öğrenecektir: "Ağlamayan çocuğa meme vermezler" sözü her zaman işlemez.
Yine de acıktıkça annesini emmek isteyecek, bu çağrısını kayıtsız kalmanın pek güç olduğu bir sesle duyuracaktır. Zira, annenin kendi bedeniyle cevap verdiği bu nida, bebeğin failliğini anne ile pay etmesine aracılık etmektedir. Başka bir ifadeyle, sütü veren anne olsa da beslenmeyi başlatan şey bebeğin arzu ve ihtiyacıdır. Nitekim bebek, doyduğunda memeyi bırakarak pasif bir alıcı olmadığını, dışarıdan gelen bu akışa ne zaman dur diyeceğini seçebilen bir özne olduğunu da gösterir. Dolayısıyla besinin kaynağı olan anne, aslında sürecin öznesi değil, ortağıdır. Bebek memeye hayır dediğinde anne mesajı alacaktır.
Fakat bu elbette anne için sorun değildir. Zira bebeğini kendi bedeniyle doyurmaktadır. Üstelik, biberonla beslese bile yavrusu hâlâ kucağında, yani "ellerinde"dir. Dolayısıyla, rahminden ayrılarak hüviyet kazanan yavrusu, hâlâ bir parçasıdır. Ne var ki, bu "biz" illüzyonu, sert ve küçük bir taşa çarpıp parçalanacaktır: Süt dişi. Dişin çıkışı, bebeğin dünya yolculuğunda aldığı önemli bir virajdır. Zira artık besinleri ısırabilecek, koparabilecek ve öğütebilecektir. Üstelik oral dönemin tatsız tuzsuz nesneleri içinde, dünyanın pek lezzetli nimetlerinden ilk kez faydalanacaktır.
Diş çıkarmayla, gövde ve parmakların güç bulmasının aynı döneme denk gelmesi elbette tesadüf değildir; bunların hepsi bebeğin artık annesinden gayrı bir dünyaya hazırlandığını haber vermektedir. Fakat anne henüz buna hazır değildir; zira çocuğuyla ilk teması onu beslemek olmuştur. Başka bir ifadeyle, onu anne yapan doğurmak değil doyurmaktır. Dolayısıyla bu ilksel ilişki, "ana olmak kolay, analık zor" ifadesiyle hayatın tüm evrelerine sirayet edecektir.
Artık bebeğin hayatta kalmasının, düzenli olarak kilo almasının mesuliyetini o taşıyacaktır. Öyle ki her şey süt içindir. Tüm varlığını sütün devamlılığına adamış; sütün kesilme korkusuyla üzüntüden sakınmış, kendi tabağını bile sütün muhtemel tadına göre düzenlemiştir. Zaten aile büyükleri ve çevrenin denetimi, iyi anneliğin performans göstergesini bebeğin artan kilolarında aramaktadır. Dolayısıyla performansın tescili, "boğum boğum" bacakta, "tosun gibi" göbektedir. Bu yüzden fiziksel dünyanın sınırları bile annenin karnesine yazılır. Her bakışta, her tavsiyede aynı yargıyı işitir anne: "Sütün yetmiyor!"
Tabak gücünü nereden alır?
Derken süt dişleri çoğalır; çocuk sütten kesilir. Bu yüzden anne-çocuk ilişkisinin değişmesi kaçınılmazdır. Artık ana kucağından sandalyeye geçmenin zamanı gelmiştir. Üstelik hayatına beslenmeye ilişkin yeni araçlar girmiştir: Kaşık, çatal ve (bir süre sonra) bıçak. Kaşık sayesinde, homojen ve akışkan bir besini dökmeden ağzına götürebilir. Yer çekimine karşı verdiği bu sınavda, besine istikamet belirleyebilir, bir zamanlar annesinin ağzına zorla ittirdiği, "Bak uçak geliyor!" diyerek oyunlaştırdığı yeme eyleminin faili olabilir. Zira artık ağzını kapatmak, yüzünü çevirmek, dişlerini kenetlemek zorunda değildir.
Yemek istemiyorsa kaşığı bırakabilir. Fakat çatal, seçim yapabilmenin esas aracıdır. Zira çatal sayesinde "onu değil bunu" tercih edebilmenin, önceleyip ertelemenin imkânını yakalar. Bıçak ise, nesneyi pay etmenin, lokma büyüklüğünü belirleyebilmenin ve böylece yemenin süresini tayin edebilmenin imkânıdır. Bıçak kullanmayı öğrenen çocuk, yemeğini kendi ölçeğine uyumlandırırken "kendine ayırdığı" ile "başkasına bıraktığı"nın sınırları çizer; yemeğin ritmini ve süresini kendi iradesine bağlar. Araçlar sayesinde çocuk, artık kendi tabağının tam yetkilisidir.
Ne var ki bu naif iktidar, başka bir araç aracılığıyla ölü doğacak, çocuk tahtını annesine devretmek zorunda kalacaktır. Zira annesinin mutfak çeyizinin kıymetli bir nesnesi karşısına dikilmiştir: Tabak. İster tek bir tanesinin zarar görmesiyle tüm takımı bozacak kadar kırılgan bir porselen, ister çizilmez bir emaye, isterse çocuğa özel tasarlanmış renkli bir mika olsun, fark etmez. Tabak gücünü malzemesinden değil, anneden alır. Artık pişirdiği yemeklerle çocuğunun besleyecek olan anne, tabak sayesinde besin ile beden arasındaki mesafeyi açık etmiş gibidir. Oysa tabağı dolduran hâlâ kendisidir. Zira "Akşama ne yapsam?" diye düşünen odur.
Buzdolabının eksiği kendisine sorulur. Sebzeleri karbonatla, sirkeyle yıkayan, menüyü neredeyse herkesin damak tadına göre belirleyen annedir. Bakliyatları geceden ıslatır. Çocuk ayıklamasın diye soğanları görünmez olana dek doğrar. Tencerenin kapağını tam zamanında açar, dibi tutmasın diye ocağın başından bekler. Her şey bitince tezgâhta yığılan bulaşığı yıkayan, mutfağı bir sonraki öğüne hazırlayan yine odur. Üstelik güncel sağlık ve beslenme eğilimlerini takip etmek yine onun vazifesidir. Karbonhidratın, proteinin dengesini gözetirken boyu uzatanı, zihni açanı, bağışıklığı kuvvetlendireni seçen annenin ta kendisidir.
Bu yüzden anne, üstlendiği bu mesuliyetle karar yetkisini de meşru bir hak olarak devralır; aksini bile düşünmez. Sofraya ve iştaha hükmetmek, ona göre anneliğin en "kendiliğinden" hâlidir. Zira sorumluluk yetkiyi zorunlu kılar. Bu yüzden "o tabak bitecek"tir. Daha önce sütünün besleyiciliğini bebeğinin göbeğinde teyit eden anne, artık bu delili sünnetlenmiş tabakta arayacaktır. Bin bir emekle hazırladığı sofrada silinip süpürülmüş tabaklar, anneliğin hakkını verdiğini ispat edecek, "ellerine sağlık" sözü kulağına "padişahım çok yaşa" nidası gibi gelecektir.
Ve elbette bu lezzetli yemeklerin vergisi ödenecektir. Zira çocuğun gönlüne göre yemeğe erişimini sınırlayan tabak, artık yeme biçimini de şekillendirecek, çocuğun bedeni ve arzusu tabak aracılığıyla terbiye edilecektir: Yemekten önce abur cubur yenmeyecek, elde tabakla başka odaya gidilmeyecek, yerlere kırıntı dökülmeyecektir. Lokmalar küçük alınacak, ağız doluyken konuşulmayacak ve şapırdatılmayacaktır. Büyükler sofraya oturmadan yemeğe başlanmayacak, ekmekle oynanmayacak, kaşığa üflenmeyecektir.
Kimin neyi ne kadar yediğinin takibini ve iştahın yorumlanmasını kolaylaştırdığı için "bireyselleşmiş bir araç" gibi görünse de tabak, bireyin toplumsallaştığı ilk anlara sahne olur. Zira onu terbiye eden sadece annenin kuralları değildir; kaynağını gelenek veya dinden alan toplumsal kurallar da sofradadır. İsraf etmemek, önünden yemek, besmele çekmek, dua etmek, nimetin kıymetini bilmek, yediğinden yedirmek... Çocuk, bütün bunları öğrenirken yemeğe ve emeğe ahlaki bir anlam verir. Böylece tabak, normu, inancı ve adabı ikram eder. Dolayısıyla çocuğun terbiye zorunluluğu, annenin bir türlü çocuğuyla paylaşamadığı iktidarın bahanesi olur.
"Ey fındık, sen mi büyüksün, ben mi?"
Ne diş ne çatal-bıçak… Hiçbiri bu muharebe alanında annenin omuzlarını yere değdiremez artık. Zira "doydum"un kabul edilmediği bu müzakerede, arkamızdan ağlayan köfteler, hatır için yenilmiş çiğ tavuklar vardır. Bakmayın Kınalızâde'nin Ahlâk-ı Alâî'de çocuğun lezzetli yiyeceklere alıştırılmamasını, kimi zaman kuru ekmekle yetinilmesini, tembel ve aptal olmaması için sabah yemeğinin zayıf tutulmasını öğütlemesine. Aç ayı oynamaz. "Gürbüz Türk çocuğu" boşuna genç Cumhuriyet'in ideali olmamıştır. Yiyen dikilir, yemeyen yıkılır zira; can boğazdan gelir.
Biz güzel bir şeyi yemez yanında yatarız. Memleketimiz doğduğumuz değil, doyduğumuz yerdir. Tokun açın halinden anlamadığı bu yerde elbette birinin yiyip diğerinin bakması kıyamet sebebidir. Çünkü hayat mübarektir, ekmek mübarek. Yere düşen ekmeği üç kez öperiz biz. Her şey "ekmek parası" içindir. Ensesine vurulduğu için elinden ekmeği alınan kişiyi uyumlu bulsak da ona saygı duymayız. Çünkü bizim için fail olmak, "eli ekmek tutmak"tır. İktidar ellerdedir, güç elimizde.
Bu yüzden gücünü eline alan, tabağını hazırlar. Anneden özgürleşmek biraz da ondan el almakla mümkündür. Fakat annenin sofra iktidarı zihinlerde devam edecektir. "Anne yemeği", her fırsatta eşin yemeğiyle kıyaslanacak, "anne eli değmiş gibi" hissettiren tüm ambalajlı gıdalar nostaljik bir teselli ile karşılanacaktır. Artık kapılarımız ayrıdır fakat gönüllerimiz birdir. Ne var ki annemize göre midemiz de birdir sanki. Bu yüzden baba ocağına her ziyaretimiz, bizi yeniden çocukluğumuza götürecek, yemeklerini özlediğimiz annemiz doyduğumuza bir türlü ikna edilemeyecektir.
Diyette olduğumuzu söylesek de nafile. Mantı, su böreği ve baklava bu evde yenilecek, perhizin seçiciliği başka bir sofraya ertelenecektir. Annemiz bir dilimden bir şey olmayacağını bilecek ve bu yüzden son sözü söyleyecektir: "Gittiğin yerde yemezsin!" Dönüş yolunda üzerimizde bozulmuş diyetlerin ve dondurma kaplarına konulmuş yemeklerin ağırlığı vardır artık. Validemiz, diyetimizi vardığımız yerde de bozmaya niyet etmiştir.
Anlaşılan o ki eli ekmek tutmak da annemizin ağzımıza tıkıştırdığı kaşıktan koruyamamıştır bizi. Zaten uzmanlar da ekmeğin zararlı olduğunu söylemiştir artık. Şu yaşımıza gelmişizdir, içine doğduğumuz bedenimizle ilişki kurmayı hâlâ öğrenememişizdir. Su ne zaman içilir, meyve ne zaman yenir bilmeyiz. Bize ne dokunur, ne şifa olur? Çaresiz annemizden henüz aldığımız iktidarı uzmanlara bırakırız.
Gönlümüzce yemek, cennete kalır. Mecbur glütensiz makarnaya harcarız kazandığımız parayı. Diyet menülere, detoks kürlerine… Kimileri ekmek parasını diyetisyene vererek haftalık tartı korkusu satın alır kendine. Kalorisi yüksek karbonhidrata bakar, "sen bu para etmezsin" diyerek tutar ağzını. Kimisi bir fındığı alır eline. "Ey fındık, sen mi büyüksün, ben mi?" diye sorar. Biraz sonra eli kolu bağlanmış buluruz onu. Lokmasını çiğnerken zayıf bir ses işitiriz: "Sen büyüksün fındık, sen!"